Ahidname ne demek? Osmanlı’da yeri nedir?

İslam İpek Atacan
eski Arapça yazı
Librakv-Dreamstime

Özellikle İslam tarihi hakkında araştırmalar yapılırken Hz. Muhammed’in ahitnameleriyle karşılaşılır ve ahidname ne demek, sorusunun cevabı merak edilir. Bazı anlaşmalarda, sözlerde, devletlerarası işlerde kullanılan bu metinler bir nevi emir görevi görür. Bundan dolayı tarihin aydınlatılmasında ve önemli olayların değerlendirilmesinde önemli yere sahiptir.

İslam tarihinde ahidname ne demek?

Sözlük anlamıyla birlikte ahidname kelimesi vasiyette bulunmak, yemin etmek, korumak anlamlarına gelir. Ayrıca ısmarlamak, söz vermek, zimmete almak anlamları da bulunur. Farsça kökenli bir sözcük olduğu için günümüzde çok kullanılan bir kelime değildir.

İslamiyet’te, özellikle tarihi konularda, pek çok ahidnameyle karşılaşılır. Terim anlamı Hz. Muhammed’in veya dini yetkililerin verdiği emirler, yaptığı tayinler demektir. Yazılı talimatlar oldukları için birer kanıt niteliği taşırlar. İçişlerinin düzenlenmesinde sıklıkla kullanılan yöntemlerden biri ahidname hazırlamaktır.

Normalde emir verme amacıyla kullanılan bu metinler bazı durumlarda gayrimüslimlere tolerans tanınmasını sağlardı. Bundan dolayı zimmete almak veya önem vermek anlamlarını taşır. Ayrıca o bölgedeki halkın can ve mal güvenliğini koruyacak kararlara ev sahipliği yaptığı için bir koruma görevi üstlenir.

Kaç bölümden oluşur?

Bir ahidnamenin sahte olmadığını kanıtlaması amacıyla dokuz ayrı bölüm bulunur. Bunlardan ilki tuğra, ikincisi buyruk veren kişinin unvanını gösteren kısımdır. Ardından ahidname kime gönderilecekse onun lakabı, makamı veya ismi bulunan üçüncü bir bölüm vardır.

Dini belgeler olduğu için ahidnamelerin dördüncü kısmında metnin gönderildiği kişiye dua edilir. Söz konusu mesele anlatıldıktan sonra gerekli hükümler belirtilerek uygulamaya geçilmesi istenir. Tekid bölümünde yeminlerden yardım alınarak karşı tarafa bildirilen cümleler bulunur. Sekizinci bölüm olan hatime güzel bitirme cümlelerine ev sahipliği yapar.

Tarihi açıdan ahidnameleri önemli kılan kısımlardan biri tarih ve yer bölümüdür. Metnin sonunda yer alan bu bilgiler önemli olayların hangi zamanlarda yaşandığını gösterir. Araştırmalara ışık tutan özelliğinden dolayı doğruluğu belli olmayan konuları aydınlatır.

Tekid bölümünde yeminlerin yer alması verilen hükümde veya yapılan anlaşmada Allah’ı şahit göstermek içindir. Ayrıca bu yeminler karşı tarafa uyarı niteliği taşıyabildiği için şartlı olabilir. Yani emirlere karşı gelinirse olacaklar hakkında bilgi verilebilir ancak hükümler doğru şekilde uygulanırsa müdahale edilmeyeceği söylenir.

Ahidnameler hangi alanlarda kullanılır?

Ülke içinde verilen emirlerin birçoğunda hem Hz. Muhammed ve dört halife döneminde hem de Osmanlı Devletinde ahidnameden yardım alınırdı. Yapılan atamalar, yeni kanunlar, yeni düzenlemeler, hızlı müdahale edilmesi gereken konularda emir verilmesi ahidname ne demek sorusu için bir cevaptır. Ayrıca ticari, siyasi, askeri alanlar başta olmak üzere çeşitli alanlarda kullanılırdı.

Osmanlı döneminde hazırlanan ahitnameler devlet arşivlerinde korunmaktadır. Yalnızca Türkiye’de değil diğer devletlerin arşivlerinde de bu metinler bulunur. İki nüsha halinde hazırlandığı için hem gönderen kişide hem de alan kişide aynı belge vardır. Bu sayede değişiklik, çalınma, sahte belge hazırlanma durumlarının önüne geçilmiş olur.

Devletlerarası mektuplaşmalarda da elçiler aracılığıyla ahidnameler gönderilirdi. Bu belgeler daha çok emir değil anlaşma niteliği taşırdı. Ancak yapılması istenen konular değerlendirilerek ortak bir noktaya varılması için yardımcı olurdu. Diplomasi hukuku ve buna bağlı kaidelere uygun şekilde hazırlanırdı.

Kısaca, ahidnameler İslam döneminde ve Osmanlı’da kullanılan resmi belgelerdir. Yetkili kişinin daha altında bulunan kimseye verdiği emirleri yazılı şekilde beyan etme şeklidir. Uluslararası ilişkilerde yaygın olarak kullanılan, tarihi aydınlatan bu önemli belgeler devlet arşivlerinde korunmaktadır. Dokuz ayrı bölümden oluşması sayesinde sahtesinin yapılması oldukça zordur.