Ali Semekandi’ye göre zahir batın ayrımı

İslam 30 Nis 2021 Şebnem Kırcı
Kuzey ışıkları
Kuzey ışıkları, İzlanda. Sigurdur Brynjarsson-Dreamstime

Ali Semarkandi Keşfü’l Esrar adlı kitabında zahir ve batın ayrımı yapar. Zahir kısaca tanımlamak gerekirse olayların görünen yüzüdür ve bir fıkıh terimidir. Aşikar olan görünendir. Batın ise bir şeyin görünmeyen tarafı, iç yüzüdür. Bu iki terim birbirinin zıttıdır. Tasavvuf kitabi bir ilim değildir.

Tasavvuf yaşamak ile öğrenilen, manevi olgunlaşma halidir. Bir üstad öncülüğünde öğrenilir. Kuran-ı Keirm’in evrensel mesajı tasavvufla anlatılmak istenir. Kuran-ı Keirm’de bulunan ayetlerin zahir ve batın anlamaları bulunur. Bu anlamaları anlamak için  te’vil’e başvurmak gerekir.

İbadetlerde nasıldır?

Tasavvuf ve fıkıh iç içe geçmiş iki kavramdır. Ali Semerkandi zahir ve batın ayrımı yapan, bu konuda duran ilk kişi değildir. Pek çok mutasavvıf bu konuları incelemiştir. Örneğin Gazali bu konularda fikirlerini beyan etmiştir. Ona göre namaz, oruç, zekat, hac ibadetlerinin zahir ve batın yönleri vardır. O ibadetlerin batın yönününün ihmal edilmemesi gerektiğini söyler.

Semerkandi tasavvuf dilinde anlaşıldığı şekliyle hakikati keşfedemeyen kimsenin gerçek anlamda ihlaslı olamayacağını söyler. Bir olayın sadece zahir yönünü gören kişiler ona göre gerçek anlamda alim olamazlar. Ona göre kuşlar nasıl iki kanat ile uçarsa, alimlerde bu ikiliğe ihtiyaç duyar. Kulun ruhani alemlere ulaşabilmesi için hem zahir hem de batın yönüne ihtiyacı vardır.

Semerkandi nefsin terbiyesini önemser. İhtiyaçtan fazla beslenmesinin, uyumanın zaralarından söz eder. Haset, kin ve öfkeden arınmak gerektiğini söyler. Bu kötü özelliklerden arınan kimseler için mutahher tanımını kullanır. Kötü bir davranıştan kurtulmayı kötü huylu bir ota benzetir. Kötü huydan kurtulmak için kişi onun kökünü kurutmalıdır yoksa çabası geçici olur.

İki çeşit temizlik olarak zahir ve batın ayrımı

Semerkandi’ye göre ruhu temizlemenin iki çeşit yönü olmalıdır. Zahir ve batın temizlik. Zahiri temizlik anladığımız anlamda bir müninin temiz olması, yıkanması, abdestidir. Batın temizliği ise tövbe etmesidir. Buna telkin ve tafsiye de eklenebilir. Ona göre Zabhir abdesti ve namazı günde beş vakit olduğu halde, batın abdesti ve namazı gece gündüz, bütün hayat boyu süreklidir.

Semerkandi’ye göre bildiğimiz anlamda namazın yanı sıra, kalbin namazı çok önemlidir. Kalben namaz kılmayan bir kulun, bedenen namaz kılmasının bir önemi olmadığını düşünür. Kalp ve ruhun daima namazda olması gerektiğini söyler.

Oruçta zahir ve batın ayrımı

Ramazan ayında olduğumuz bu günlerde günlerimiz oruçla geçmekte. Zahir anlamı ile yeme içmeden uzak durduğumuz orucun batın anlamını yerine getirmek oldukça önemlidir. Batın anlamda oruç nedir? Kibir, cimriliki haramdan uzak durmak gerekir. Batın orucun bir ömür tutulması gerekir. Peygamberimizin bu konuda çok önemli bir sözü vardır;

“Nice oruç tutan vardır ki, onların karı sadec aç ve susuz kalmaktan ibarettir.” (İbn Mace, Sıyam 21)

Vücudumuzu olduğu kadar ruhumuzu da oruç içinde tutmak önemlidir. Ruh orucu iftar zamanı boldulmaz, o bir ömür devam eder. Sadece bedenen oruç tutmak orucu tam yapmaz. Bu müminlerin kalpten anlaması gereken bir durumdur. Oruç tutatn kişi için iki sevinç vardır, biri bedenen diğeri ruhen yaşadığıdır. Bu oruçta açlık Allah sevgisinedir.

Onun dışındaki sevgilere kalp kapanır. Müminin ihtiyacı olan şey Allah’ın nurudur. İbadetler sadece Allah’ın rızası için gerçekleştirilir başka bir ödül beklenmez. Allah içimizde olan her şeyi  bildiği için dışarıdan görünmeyen ama ruhumuzda yaptığımız batın ibadet çok önemli.