Bilge kimliği ile öne çıkan Hakim Tirmizi kimdir?

Önemli Şahsiyetler 28 Şub 2021 Contributor
dreamstime_s_106259853
Pop Nukoonrat-Dreamstime.com

Anadolu tasavvuf kültürünün önemli ismi Hakim Tirmizi kimdir?  8. Ve 9. Yüzyıllarda İslam düşüncesinin gelişmesine tanıklık eden isimlerden biridir. Tasavvufa yön verecek pek çok değerli eser, bu dönemde ortaya çıkmıştır. Tirmizi’nin adının başına aldığı hakim sıfatını, bugünkü Türkçe ile bilge olarak çevirmek doğru olur.

Sözlükte hüküm ve hikmet anlamları ile de karşılaşıyoruz. Hakim kelimesi tasavvufta bir diğer önemli kavram olan “veli” ile de benzerdir. Helenistik felsefeden ve gnostisizmden gelen hikmet düşüncesini tasavvufa aktararak bu hareketin yeni bir döneme girmesine katkıda bulunmuş ve bu sebeple “Hakim” diye anılmıştır.

Hakim Tirmizi tasavvufa bulunduğu bilgece yorumlar ile öne çıkmıştır. Bilgece söylediği hikmetli sözlerden dolayı, halkın sevgisini ve saygısını kazanmıştır. Tasavvuf tarihi üzerine ilk defa ortaya koyduğu yorumlarla dikkat çekmiştir. İslam dünyasının hemen hemen her yerinde tanınmıştır. Amadolu’ya yayılan sufileri de etkilemiştir. O dönem Anadolu’da oluşan bir takım çağdaş oluşumlarda Hakim Tirmizi etkisi görülür. Buna örnek olarak Nakşi gruplardan söz edilebilir.

Tirmizi Kimdir sorusuna eserleri cephesinden bakalım

Hakim Tirmizi geçirdiği ruhi değişimi bir kitapla anlattı. Bu kitabın adı Büdüvvü Şeʾn’dir.  Risaletü Keyfiyyeti’s-Süluk ila Rabbi’l-Alemin eseri, en çok okunan eserlerinden biridir. Tirmizi bu eserde veli bir zatın kendisine süluk ile ilgili sorduğu bir soruyu cevaplamaktadır.

Süluk kelimesi tasavvuftaki manevi yolculuğun adıdır. Bu eserin özelliği, kitabı oluşturan kavramların, anlamlarını tamamen bireysel bir şekilde açıklanmasıdır. Burada Tirmizi özgün bir yorum ortaya koyar. O dönemde henüz tarikatlar oluşmamıştı, bu açıdan bakıldığında da eser tasavvufa, sistematik bir bakış açısı sunmuştur.

Hakim Tirmizi ve eserlerinde bulunan görüşler kendisinden sonra da etkisini devam ettirmiştir.

“Allah’tan, sıfatlarından ve fiillerinden başka bir şey yoktur. Her şey O’nunla, O’ndan ve O’nadır. O bir an âlemden gizlenecek olsa, o an alem yok olurdu. Alemin bekası Allah’ın koruması ve ona nazar eylemesi iledir.” ( Tirmizi, Keyfiyyeti’s-süluk, 36)

Risaletü Keyfiyyeti’s-Süluk’un temel kavramları nelerdir?

Yukarıda da bahsettiğimiz gibi ilk kavram, manevi yolculuğu anlatan süluk kavramıdır. Sözlük anlamına baktığımızda karşımıza, bir yola girmek, bir yola çıkmak ve yolda olmak anlamları çıkar.  Tasavvufi anlamda Allah’a yapılan yolculuktur. Tabii bu kelimenin bu bağlamda değerlendirilmesi daha çok tarikatlar döneminde oturdu. Ondan önceki süreçte biraz daha muğlak bir anlamdaydı.

Kitaptaki ikinci kavram “uzlet” tir. Bir şeyden kalben ve fikren uzaklaşmak anlamına gelir. İnziva anlamını da içerir. Tasavvufta kişi içinde bulunduğu yaşamda kendini inzivaya çeker. Bunun yapılmasının amacı kötü huylardan arınmaktır. Tirmizi’ye göre kişinin inzivaya çekileceği yer evidir. İnzivaya çekilen kişi kapısını insanlara kapamalıdır. Bir diğer kavram “halvet” tir. Buradaki halvet Allah ile yapılandır. Kişi Allah ile baş başa kalarak onunla konuşur.

Tasavvufta halvet bir eğitim sürecidir. Salik kişi kendini karanlık bir ortama kapatarak zikirlerle zaman geçirir. İlk zahidlerden beri tasavvuf ehli kendini bulunduğu toplumdan ayrıştırıp, yalnız kalacağı bir ortam yaratmıştır. Eserdeki son kavram “keşf” tir. Bir şeyin gizeminin kalması anlamındadır. Mana dünyasında, ilahi gerçekleri görmek anlamında kullanılır. Kendine doğru yolculuk yapan kişi, daha önce bilmediği gerçekleri keşfedecektir. Verdiği mücadele ile kişi perdeleri birer birer kaldırır.

YAZI: ŞEBNEM KIRCI