Ebcet Hesabı Nedir?

ID 52675469 © Drekasami | Dreamstime.com
ID 52675469 © Drekasami | Dreamstime.com

Ebcet hesabını mutlaka duymuşsunuzdur, peki Ebcet hesabı nedir? Bu hesabın ne olduğunu ve ne işe yaradığını gelin hep birlikte keşfedelim. Ebced (Ebcet) hesabı Fars ve eski Türk edebiyatında tarih düşürmede de kullanıldı. Ebced nedir? Ebced veya Ebuced, Arap alfabesindeki harflerin kolaylıkla hatırda kalması için düzenlenen bir harf dizisi ile bu harf dizisinin her birine tekabül eden bir rakam değeri sistemi ve diziyi oluşturan sekiz kelimenin ilkinin adıdır.

Yirmi sekiz harften ibaret olan Arap alfabesi, Emevi Halifesi Abdülmelik bin Mervan zamanına kadar Ebced hesabıyla okunur ve yazılırdı. Abdülmelik bin Mervan zamanında Nasr bin Asım ile Yahya bin Ya’mer el-Udvani’den kurulan bir ekip, Arap alfabesinin harf sırasını değiştirdi ve birbirine benzer harflerin ard arda sıralanması esasına dayalı “huruf-u heca” denilen ve bugün kullanılan alfabeyi oluşturdu. Yazı dilinde bu alfabe kullanılmaya başlandı.

Arap alfabesinin ebcet düzenine göre dizilmesi Hazreti Adem’e kadar dayanıyor. Ebcet hesabında her harfe bir sayı veriliyor ve bu sayıların değerlerine alimler, edebiyatçılar ve şairler tarafından çeşitli anlamlar yüklenmiştir.

Ebced hesap sisteminde yer alan sekiz kelime şunlardır; ebced (أبجد), hevvez (هوز), huttî (حطي), kelemen (كلمن), sa‘fes (سعفص), karaşet (قرشت), sehaz (ثخذ), dazağ (ضظغ).

Ebced sisteminin İbranice ve Aramice’nin de etkisiyle Nabatice’den Arapça’ya geçtiği kabul ediliyor. Bunun nedeni harflerin ebced tertibinde dizilişi  ile  bu dillerin harflerinin  sayı değerlerinin aynı olması. Bu hesaba göre harflerin oluşturduğu kelimelerin ilk üçü birler (ahad: 1-10), ortadaki ikisi onlar (aşerat: 20-90) ve son üçü de yüzler (miat: 100-1000) basamağında bulunan rakamları gruplandırılıyor.

Örnek vermek gerekirse, İstanbul’un fetih tarihi için Kuran-ı Kerim’den “Aherun” kelimesini ele alalım. Bu kelimede (elif+gayn+ra+vav+nun)=1+600+200+6+50=857 çıkıyor ve bu tarih Hicri 857 (M. 1453) yılı olan fetih tarihine denk geliyor.

Merak edenler ve kendi ebcet hesaplarını yapmak isteyenler için değerlerin tamamını paylaşmak isteriz; “ Elif : 1, Ba : 2, Cim:3, Dal:4 Hevvez: He : 5, Vav : 6, Ze : 7 Hutti: Ha : 8, Tı : 9, Ya : 10 Kelemen: Kef : 20, Lam : 30, Mim : 40, Nun : 50 Se’fes: Sin : 60, Ayn : 70, Fe : 80, Sad : 90 Karaset: Kaf : 100, Rı : 200, Şın : 3002 Te : 400 Sehaz: Se 500, Hı: 600, Zel : 700, Dazığ: Dad : 800, Zı : 900, Ğaym 1000.”

Ebcet hesabı halk arasında farklı amaçlar için de kullanılmıştır. Doğum yılını veren harflerin bir araya getirilmesiyle, ortaya çıkan kelime doğan çocuğa isim olarak verilmiştir. Mehmet Akif Ersoy Hicri takvime göre 1290 yılında doğduğunda adı, babasının ısrarı üzerine  Ragıyf olarak konmuş, bu alışılmamış isim babasının ölümünden sonra değiştirilerek Akif adı verilmiş. Türkçe’de genel olarak “yıldızname” adı verilen müstakil eserlerde de bu amaçla hazırlanmış ebcede dayanan çeşitli bilgilerin yer aldığı görülüyor.

İslam dünyasında kitap düzenlerinde de ebcedden faydalanılıyor. Arap alfabesinin kullanıldığı ülkelerde kitapların başında eserden ayrı bilgiler verileceği zaman bu kısım ebced harfleriyle numaralandırılıyor. Türkiye’de bu  düzenin yerini harf devriminden sonra Batı’da olduğu gibi Romen rakamları aldı.

Ebcet pek çok alanda farklı şekillerde kullanıldı. Mimaride,  Mimar Sinan tarafından kullanıldı. Fizik, matematik ve astronomi alanlarında da kullanıldı. Ebced tasavvufta ayrı bir öneme sahipti.  Genel olarak Şiî kaynaklı zannedilen, gerçekte kökenleri Mısır ve Hint gibi geleneksel medeniyetlere dayanan, evrensel gerçeklerin sır niteliklerine ulaşmak istendi.