Endülüs’te Bir Göz Hekimi: İbn Eslem el-Gafiki

Photo 60857342 © Dharshani Gk Arts - Dreamstime.com

İslam dünyasının birçok gölgede kalmış, ismi az duyulmuş alimlerinden biri o! Endülüs topraklarında yaşamış tarihte ilk katarakt ameliyatını gerçekleştirmiş göz hekimi İbn Eslem el- Gafiki. Göz alanında yaptığı çalışmalar gölgede bırakılmaya çalışılmış. Belki de İslamofobi’nin en eski biçimine maruz kalmıştır diyebiliriz. Hakkındaki bilgilerin az olmasına rağmen tıp alanındaki çalışmalarını inceleyen uzmanlar çağının çok ötesinde bilgilere haiz olduğunu görmüşlerdir.

İbn Eslem el-Gafiki’nin tarihe adını yazdırmış birçok tıp hekimine ev sahipliği yapmış Endülüs Kurtuba bölgesine bağlı Gafik’te yaşadığı sanılmaktadır. Çünkü Endülüs tarihinin anlatan kaynaklarda Gafik’de yetişen birçok alim ve hekimden bahsederken ünlü Müslüman göz hekimi İbn Eslem el-Gafiki’den hiç söz etmemiştir. Bu sebeple İbn Eslem el Gafiki göz anatomisi ve hastalıklarını anlattığı kendi eseri ile bilinir. Eserin adı el- Mürşid Fi’l-kühl’dür. Uzmanların belirttiğine göre kitabının mukaddimesinde Kurtuba’da yaşadığını, tıp bilgisini İbn Sina başta olmak üzere bir çok meşhur alimin kitaplarından almıştır. Üstüne bir kendi tecrübelerini ortaya koyduğundan bahseder. Yine aynı eserin mukaddemesinde yaşadığı dönemle önceki dönemlere ait göz hastalıklarıyla ve tedavi şekilleriyle ile ilgili bilgilere ulaşabileceği kaynak bulamamasından yakındığı görülür. Eserini bu sebeple kaleme aldığını yazmaktadır.

Dünyaca ünlü Müslüman göz hekimi…

Eserinin birinci bölümünde tıp alanında pratik ve teorinin önemiyle hekim tavsiyeleri bulunan Hipokrat’a yer vermiştir. İbn Eslem el Gafiki’nin kitabı eksik haliyle iki yüz doksan iki sayfa, altı bölümden oluşmuştur. Eser, göz anatomisi, göz sağlığı, göz cerrahisi ve tedavi şekilleri hakkında bilgilerle başlar. İkinci bölümünde o dönemin imkansızlıkları da göz önüne alındığında muhteşem bilgiler içerir. Bu bilgiler arasında göz sinirleri, göz damarları ve parçalarından bahseder. Ayrıca görme olayının nasıl gerçekleştiği anlatılmaktadır. Kitabın üçüncü ve dördüncü bölümleriyse insan vücudunda meydana gelen hastalık tipleri, sebepleri, hastalık halinde organların birbirleri olan ilişkilerine yer verilmiştir. Beşinci bölüme gelindiğindeyse yedi kategoriye ayrılan göz ilaçları, göz için zararlı ya da faydalı olan renklerin varlığından, bahsedilen göz ilaçlarının hazırlanmasından detaylı şekilde söz edilmiştir.

Eserin eldeki son bölümü olan altıncı bölüm göz hastalıklarına geniş yer vererek önemli göz rahatsızlıkları, çocuklardaki göz rahatsızlıklarının sebeplerine geçilmiştir. Altıncı bölüm eserin özeti mahiyetinde yetmiş yedi tipteki göz hastalığını sıralanmış, bu hastalıklara çare olacak ilaçların nasıl hazırlanacağı detaylı şekilde anlatılmıştır. Son olarak göz cerrahisinde kullanılacak yirmi beş tip ameliyat aletini şekilleri ile birlikte anlatmıştır. İbn Eslem el-Gafiki bu eseri ile kendisinden sonra gelecek hekim adaylarına oldukça detaylı bilgiler vermiştir.

İlk katarakt ameliyatını yapan doktor

Tıp tarihi uzmanlarının Endülüs topraklarında yetişmiş İbn Eslem el- Gafiki ile ilgili çeviri ve araştırmalarından yola çıkılarak Madrid Üniversitesi Tıp Fakültesi akademisyeni Hasan Ali Hasan tarafından İspanyolca doktora tezi hazırlandı. Hakkında birçok hekim tarafından makale kaleme alındı. Batılı tıp tarihi uzmanlarının Gafiki’nin elde olan tek eserinin İslam medeniyetleri içinde Doğu ve Batı da dahil olmak üzere ulaşılan tüm oftalmoloji (göz ve sinir sistemini ortaklaşa etkileyen hastalıkların tedavisi ise ilgilenen bilim dalı) bilgilerinin geliştirilmiş bir özeti olduğuna kanaat getirdiler. Yapılan incelemeler sonucu Gafaki’nin göz patolojisinin genel vücut patolojisi ile bağlantısında bu günkü tıbba hizmet ettiği görüşü belirtilmiştir. Endülüs medeniyetinin tıp alanındaki ününe ün katan bu eser içinde gerek tedavi yöntemleri, gerek çocuk göz sağlığıyla ilgili özel bölümü, gerekse cerrahi aletlerin gelişmesine verdiği katkılardan dolayı en kapsamlı göz hekimi eseridir.

İslam dünyasının belli bir tarih aralığında önemli yere sahip Endülüs, İbn Eslem el- Gafiki’yi de bağrında büyütmüş, daha nice İslam alimine ev sahipliği yapmıştır. Endülüs bu yönü ile İslam aleminin tarihini okuması gereken bir dönem olarak karşımıza çıkmaktadır. Adı unutulmaya yüz tutmuş fakat çalışmaları ile bir çok Batı alimine ışık tutmuş İslam alimlerinin beşiğidir Endülüs.

 

 

İlgili makaleler
Gül bahçesi Tarih Demet Demriok 28-Eki-2020 Hz Muhammed’in Doğumu Mevlid-i Nebi Mezopotamya Uygarlığı, Mardin. Tarih Şebnem Kırcı 20-Eki-2020 Mezopotamya Uygarlıkları Nelerdir? diego-jimenez-VDOHQLuYwy8-unsplash Tarih Şebnem Kırcı 12-Eki-2020 Çin’de İslamiyet ve İslam Dini Tarihi
Görüş
Görüş 30-Eyl-2020
İpek Atacan
Yazar

Kuran-ı Kerim, İslamiyet’in temel unsurudur ve ayetlerin tefsir yorumlaması yapılırken tarihten faydalanılır. Tarih, insan toplumlarının geçmişten bugüne taşıdıkları olay ve tecrübeler bütünüdür.

Devamı Devamı