İçtihat Nedir? İslam’ın Yorumlanmasında İçtihadın Önemi Nedir?

İçtihadın önemi büyüktür.

İslam alemi yaşanan olaylarda bir karar verilmesi gerektiğinde kutsal kitaba, Kur’an-ı Kerim’e başvurur. Kitabın yol göstericiliğinde cezalandırmalar yapılır, kararlar verilir, eşitlik ve adalet sağlanır. Bir karar verilmesi gerektiğinde de “içtihat” devreye girer, İslam alimleri Kur’an, hadis ve rivayetlerden yola çıkarak doğru olan kararı verir, kanun koyar, cezalandırma işlemlerinde bulunur.

Kişilerin yaşadığı bölgeye, kültürüne, çevreye ve sosyal hayatına bakarak aynı kural bölge bölge değişebileceği gibi, tek bir kural tüm İslam alemi için geçerli olabilir.

İçtihat nedir? İçtihat, sözlük anlamında çaba göstermek ve gayret etmek anlamına gelir. İslam dininde içtihat dinde bulunan açıkları kapatmak için kullanılır. Kur’an’da geçmeyen olaylar karşısında içtihat yapan ilim sahibi kişi, yeni kurallar koyarak dine uygun kararlar verir, uygulamaya geçirir. İçtihadı yapan kişiye müctehid denir. Müctehid bir dönem müftü ile eş anlamlı olarak kullanılmıştır fakat sonradan ayrılmıştır.

İçtihat neden gereklidir? Hz. Muhammed dönemi sonrasında Müslümanlar büyük bir otorite sorunu ile karşı karşıya kaldılar. Daha öncesinde kararları veren, kendilerini yöneten, bilmeleri gereken şeyleri açıklayan kişiyi birden bire kaybettiler. Daha önce hiç karşılaşmadıkları bir sorun ortaya çıktığında ise bu otorite kaybını fark ettiler ve ne yapmaları gerektiğini düşündüler.

İslam bilginleri toplandılar ve karar vermek için içtihada başvurdular. Kur’an’a, kıssalara, Hz. Muhammed’in davranışlarına ve fikirlerine başvurarak İslam’a uygun yeni kurallar koydular. Sorunlarını bu şekilde çözmüş oldular. En doğru yolu bularak koydukları kurallarla beraber yaşadılar.

Günümüzde ise içtihada daha çok ihtiyaç bulunmaktadır. Teknoloji çağı ve getirileri ile ilgili her şey Kur’an’da yazmamaktadır. İslam bilginleri de bu doğrultuda Müslümanların ihtiyaç duyduğu sorulara cevap vermek için içtihadı kullanmaktadır.

Kur’an’da içtihadın yeri: Kur’an’da insanların her sorusuna ve sorununa cevap bulunmamaktadır fakat soruları ve sorunları için insanları yönlendirecek ayetler bulunmaktadır. Bu ayetlerden birinde de Allah, kullarını içtihada yönlendirmiştir: Kendilerine güven veya korku veren bir haber geldiğinde onu yayıyorlar. “Hâlbuki onu Resûlullah’a ve aralarından yetki sahibi kimselere götürselerdi, içlerinden haberin mâna ve maksadını çıkarabilenler şüphesiz onu anlarlardı. Size Allah’ın lütfu ve rahmeti olmasaydı, azınız müstesna, şeytana uyup giderdiniz.” (Nisa 4/83)

İslamın yorumlanmasında içtihadın önemi: İslam dini evrensel bir dindir, bu sebeple dünyanın pek çok yerinde bu dini yaşayan ülkeler, toplumlar ve insanlar bulunmaktadır. Belli bir kabileye inen bir din olmayıp tüm dünyada geçerli bir din olduğu için toplumlar arasında yaşam farklılıkları bulunmaktadır.

Kültürel, sosyal, iklimsel, çevresel faktörler birbiri ile aynı olmadığı için bir konu hakkında uygulanan kanun dünyanın her yerinde uygulanamayabilir. Bu yüzden insanların ihtiyaçlarını karşılamak adına içtihat yaparak yeni kanun ve kuralların koyulması gerekir.

İçtihadın hükmü: İçtihat, bir olayı bilmek için çaba sarf etmek olduğundan farz-ı kifaye olarak geçer ve hükümler buna göre verilir. İçtihad yapılması gereken durumlarda eğer Kur’an’da yaşanan konu ile ilgili açıklama yoksa kaynak olarak kullanılabilecek kesin bir delil yoksa farz-ı kifaye olarak içtihat yapılır. İçtihat doğru yapılacağı gibi yanlış da yapılabilir. Verilen hükümlerin sonucunda adalet, doğruluk ve eşitliğin tam tersi sonuçları da elde edilebilir. Verilen hükümlerin doğruluğu ve yanlışlığı hakkında Hz. Muhammed bir hadisinde “Hakim içtihad edip karar verdiği zaman, eğer isabet ederse ona iki sevap vardır. Eğer içtihadında hata ederse, ona da bir sevap vardır.” (Buhari) buyurmuştur.