İslam Etkisiyle Değişen Türk Edebiyatı ve Destanlar

dreamstime_s_74552423

İslam öncesi Türk edebiyatı özellikleri İslamiyet’in etkisiyle değişime uğradı. Türkler Karahanlılar döneminde kitleler halinde İslamiyet’e geçtiler. İlk önce karşımıza sözlü edebiyat çıkıyor. İslamiyet öncesi Türk edebiyatında sözlü edebiyat ürünleri olarak manzumeler bulunuyor. Önceleri manzumeler yuğ, sığır, şölen gibi dinsel törenlerde ortaya çıkıyor.

İslamiyet öncesi Türk edebiyatına eğer kahramanlıkla ilgili bir konu işleniyorsa yazar destan türünü tercih ediyor. Yine İslamiyet öncesi Türk edebiyatında aşk ya da doğa ile ilgili bir konu işleniyorsa da yazar koşuk biçimini kullanıyor. Manzumeler arı bir Türkçe ile söyleniyor. Nazım birimi olarak dörtlükler kullanılıyor.

Anonim eserler ne zaman verildi?

İslam öncesi Türk edebiyatı sözlü bir gelenek olduğu için de eserler anonim. Eserleri kimin yazdığı bilinmiyor. Ozanlar yaşadıkları dönemde tanındıkları için eserleri kimin seslendirdiğini belirtmiyorlar. O zamanın ozanları toplum içinde üstün kişiler olarak görülmüş. Eserler; sav, sagu, koşuk ve destan. İslamiyet öncesi Türk edebiyatı sözlü eserlerinin ortak özelliği milletin ortak duygu ve düşüncelerini yansıtmış olmaları.

Türkler tahmini olarak 4. yüzyılda yazılı edebiyata geçtiklerinde Göktürkçe ve Uygurca kullandılar. İslamiyet öncesi Türk edebiyatında yabancı kelime kullanmadılar. Anlatım biçiminde de bir ikilik söz konusuydu; halk diliyle anlatmak ya da sanatlı bir söyleyişle anlatmak. İslamiyet öncesi Türk edebiyatının ilk yazılı örnekleri olan bazı atasözleri ve destanlar yazılmaya başlanmış. O dönemde edebiyata etkisi olan dinler Şamanizm, Maniheizm ve Budizm olmuş.

Günümüze ulaşan en eski İslamiyet öncesi Türk edebiyatı eseri 8. yüzyıldan kalan Orhun yazıtları. O dönemin şiirleri de çoğunlukla kopuz ile söylenirmiş. İslamiyet öncesi Türk edebiyatının en değerli eseri Kaşgarlı Mahmut’un “Divan-ı Lügat-it Türk” eseri oldu.

11. yüzyıldan itibaren İslamiyet’in etkisiyle gelişen bir Türk edebiyatından söz edebiliriz. İslamiyet’in etkisiyle gelişen Türk edebiyatında karşımıza Divan edebiyatı çıkıyor. Divan edebiyatının ilk örneğini veren Hoca Dehhani sonrası asırlar boyunca Divan edebiyatının etkisi görüldü. İslamiyet etkisiyle gelişen Türk edebiyatında Arapça, Farsça ve Türkçe bir arada kullanılarak Osmanlıca adını verdiğimiz bir ortaya çıkmıştır. Divan edebiyatının dili ağdalı ve süslüdür.

İslamiyet etkisiyle gelişen Türk edebiyatında şiirler aruz vezniyle yazılarak dini ve ahlaki öğretiler içermiştir. Bazı eserler de sanattan çok didaktik bir öğreti de doğmuştur. Müslümanlığı kabul eden Türkler İslam dini ve kültürüne katkıda bulunmuşlardır. İslamiyet etkisinde gelişen Türk edebiyatı yazı dilinde Arapça ve Farsça’ya ağırlık verdiği için edebiyat konuşma dilinden uzaklaşmıştır.

İslamiyet’in etkisiyle gelişen Türk edebiyatı

İslamiyet ile birlikte gazel ve nazım gibi yazım şekilleri ortaya çıktı. Sözlü edebiyatta dini bilgiler sözlü eserler halk arasında yaygınlaştı. İslamiyet etkisiyle gelişen Türk edebiyatında dini temalar azımsanmayacak bir yer tuttu. Halk ile zenginlerin kullandığı dil ayrılmış oldu.

Halk edebiyatı ve seçkinlerin edebiyatı iki ayrı kola ayrıldı. İslamiyet etkisiyle gelişen Türk yazını 19. yüzyıla kadar devam etti. Türk destanlarında da belirgin bir din etkisi görülür. İslamiyet sonrası Türk destanları arasında Sarı Saltuk Destanı, onun İslamiyeti yayma çabasını anlatır. Osmanlı döneminde İslamiyet sonrası Türk destanı olarak karşımıza Seydi Battal Gazi destanı çıkar. İslamiyet sonrası Türk destanlarının çoğu günümüze ulaşmıştır.