İslam’da Haram ile “Caiz Değil” Kavramları Arasındaki Farklar Neler?

ID 174335834 © Adonis1969 | Dreamstime.com
Fotoğraf: ID 174335834 © Adonis1969 | Dreamstime.com

Haram, helal, mekruh ve caiz değildir tarzındaki kavramlar İslami kaynaklarda sık sık dile getirilir. Sınırları belli olan bu terimler arasında “haram ve caiz değildir”, anlam bakımından oldukça yakındır. Bu sebeple de sıklıkla birbirlerinin yerine kullanılırlar. Ancak iki kavram arasında derinden bir ayrım vardır. Bu ayrıma göre, caiz değildir terimi anlam itibari ile haram olan fiilleri de içerisinde barındırır. Oysa, caiz olmadığı söylenen herhangi bir iş için kesin bir dille haramdır yargısında bulunmak mümkün değildir.

İslam ve haram kavramının kapsamı… İslamiyet’te, insanların yapmasının kesin olarak yasaklandığı filler için haram terimi kullanılır. Bu bağlamda, haram olarak nitelendirilen fiillerin bağlayıcılığı vardır ve kesinlikle esnetilemezler. Dinimizde haram varlığının kaynağı, bu işin temelinde zararlı olmasıdır. İslam’da bir fiil doğrudan haram olabileceği gibi dolaylı yoldan da haram olabilir. Hırsızlık, zina ve evlenme engeli bulunan bir kimse ile evlenmek; bizzat haram sayılan unsurlardır.

Dolaylı haramın hükmünde ise bu fiilin ihtiyaç durumunda mubah sayılması vardır. Cuma namazı sırasında alışverişin haram sayılması bu duruma verilebilecek bir örnektir. Bu gün için konulan alışveriş yasağı, Müslümanların namazdan alıkonulmaması içindir. Ancak acil ihtiyaç durumunda alışveriş yapılmasında da bir sakınca yoktur.

“Caiz değildir” hangi manaya gelir? Caiz terimi, dini açıdan yapılmasında herhangi bir mahzur ve engel bulunmayan işler için kullanılır. Bu bağlamda, dinimizce caiz kabul edilen fiillerin yapılması kişi açısından herhangi bir suça sebep olmaz. Yani dinen caiz sayılan fiillerin yapılması için kişiye ruhsat verilmiştir. Bu terim genel manası ile yapılan işin sonucunda günah olmadığını ifade eder. Ancak, emniyetli tarafta kalmak açısından caiz olan bir işi yapmamakta daha fazla fayda vardır.

Bir fiil için caiz değildir denildiğinde, bu ifade içerisinden farklı anlamlar çıkarılabilir. Bu bağlamda fiil; haram, tenzihen mekruh ya da mekruh olabilir. Burada bahsi geçen tenzihen mekruh ve mekruh terimlerinin manası ise aşağıdaki gibidir.

Tenzihen mekruh: Dini esaslar kapsamında bağlayıcılığı ve kesinliği olmamasına rağmen, yapılması hoş karşılanmayan ve istenmeyen işlerdir.

Mekruh: Tahrimen mekruh olarak da bilinen bu terim, helale değil de harama daha yakın olan fiiller için kullanılır. Bu sonuca Kur’an-ı Kerim ayetleri ve Peygamber Efendimiz’in hadisleri yorumlanarak varılır. Caiz değildir teriminin “mekruh” anlamına gelen bazı örnek fiilleri aşağıda şekilde sıralanabilir.

Kadınların cenaze namazına katılması caiz değildir. (mekruhtur)

Yatsı namazı kılmayı, gece yarısı sonrasına ertelemek caiz değildir. (mekruhtur)

Dinen haram sayılan hayvanların kemikleri ile tedavi yapılması caiz değildir. (mekruhtur)

Haram ile caiz değildir terimleri arasındaki farklar… İslam kapsamında ele alındığında hem haram hem de caiz değildir kavramları hoş karşılanmayan işler için kullanılır. Bu bağlamda caiz değildir terimi içerisinde haram ve mekruh sayılan fiillerle karşılaşılması mümkündür. Ancak haram kastedildiğinde bu dini bakımdan kesinlikle yasaklanan bir iş olduğu manası taşır.

Caiz değildir terimi haram olan işleri kapsar. Bu sebeple de haram olan tüm işler aynı zamanda caiz de değildir. Ancak caiz olmayan işlerin hepsi için haramdır demek yanlış bir yaklaşım olur. Konuya ilişkin birkaç örnek verelim:

Sol eli kullanarak yemek yenilmesi caiz değildir. Ancak bu eylem dini esaslara göre haram olarak nitelendirilmez. Sarhoşluk veren içkilerin içilmesi dinen haramdır. Bunun yanı sıra alkollü içeceklerin azını da çoğunu da tüketmek caiz değildir.