İslam’da hilal sembolü neyi temsil eder?

İslam 06 Nis 2021 İpek Atacan
İslam'da hilal
Umman. Ralf Liebhold-Dreamstime.com

Yedinci yüzyılla birlikte İslam’da hilal sembolü dikkat çekmeye başlamıştır. Buna göre hilal en genel haliyle ayın dünyaya yansıyan geometrik bir şeklinin motifleştirilmiş halidir. Ayın ilk hali olarak kabul edilen hilalin sözlük anlamıysa ortaya çıkmak veya parlamak şeklindedir.

Kur’an-ı Kerim ayetleri içerisinde hilalden bahsedilir mi? Hilal, Arapça dil kökenine sahip bir kelimedir. Hell kökünden hilal, Kur’an-ı Kerim’in farklı ayetlerinde hem tekil hem de çoğul olarak zikredilir. Konuyla ilgili ayeti kerimelerden birinde şöyle buyrulur:

“Sana hilalleri soruyorlar. De ki: Onlar insanlar ve hac için vakit ölçüleridir. Erdemlilik asla evlere arkalarından gelip girmeniz değildir; fakat erdemlilik kişinin Allah’a saygılı olmasıdır. Evlere kapılarından gelin; Allah’a saygılı olun ki kurtuluşa eresiniz.” (Bakara Suresi, 189. Ayet)

Kur’an-ı Kerim içerisinde ayın hilal halinden bahsedildiği gibi başka yönlerinden de bahsedilir. Bu ayetlerde ifade edildiği üzere ay başlı başına bir ışık kaynağı değildir. Dolayısıyla ay, yalnızca güneşten gelen ışıkları dünyaya yansıtır.

İslam’da hilal sembolü hangi manaya gelir?

Dinimizde ayın konumu, genellikle zaman belirlemek maksadıyla kullanılır. Buna göre ayın başlangıç ve bitiş konumları ibadetlerin ne zaman başlayıp bitmesi gerektiğini anlamanın bir yoludur. Ayın hilal haliyse hem Kur’an-ı Kerim ayetlerinde hem de Peygamber Efendimiz Hz. Muhammed’in hadislerinde değinilen bir konudur.

Peygamber Efendimiz Hz. Muhammed’in hadislerinde ayın hilal hali daha çok oruç ve hac ibadetiyle ilişkilendirilir. Bu bakımdan, hilal görülünce oruca başlanıp yine hilal görünce iftar edilmesi gerektiği rivayet edilir.

İslami bakımdan hilal figürü nerelerde kullanılır?

Gökyüzünü farklı geometrik şekillerle aydınlatan ay, tarih boyunca farklı inançlara ve toplumlara konu olmayı başarmıştır. Hatta ay pek çok mitolojide yeri olan bir semboldür. Daha özele inildiğinde İslam’da hilal sembolü ibadetler için vakit hesaplama aracıdır. Bu durum hem Kur’an ayetlerinde hem de bazı hadisi şerifler içerisinde anlatılmıştır.

Yedinci yüzyıla gelindiğinde hilal, yalnızca bir vakit hesaplama aracı olmanın dışında sembol olarak da değer kazanmıştır. Buna göre hilalin İslam dünyasında sembol olarak kullanıldığı başlıca alanları şu şekilde sıralamak mümkündür: Emeviler döneminde basılan paralara işlenmiştir, Abbasiler döneminde bağımsız devletlerin sikkelerinde yer almıştır, bazı orduların sembolü olmuştur.

Endülüs Devleti ve Memlükler döneminde hilal, orduların sancağında yer alan bir motifti. Bundan sonra benzer motiflerin Osmanlı Devleti döneminde de sancaklarda kullanıldığı bilinir. Hatta, Topkapı Sarayı Müzesi’nde hilal motifi taşıyan bir sancak örneği görmek de mümkündür. Buradan da anlaşılacağı üzere hilal motifi, Türk – İslam medeniyetinde de yer bulmayı başarmış bir semboldür.

Haçlı Seferleri ile birlikte Osmanlı topraklarındaki pek çok kültür detayı Batı’ya taşınmıştır. Bu detayların bir örneği de hilal olarak gözükmektedir. Söz konusu döneme yakın tarihlerde işlenen Fransız dokumalarında hilal motifinin görülmesi, bu bilgiyi destekleyen bir unsurdur.

Kısacası, gece olunca dünyamızı aydınlatan ay pek çok inanç ve toplumda dikkat çekmiş ve türlü yerlere konmuştur. Müslüman coğrafyalarında da ayın varlığına bazı anlamlar yüklenmiş ve özellikle ayın hilal haline sık sık değinilmiştir.

İslam dünyasında hilal terimi hem ayetlerde hem de sahih hadislerin bir kısmında geçer. Buna göre hilal, ibadetlerin başlangıç ve bitiş saatlerini hesaplamaya yarayan bir araçtır. Ancak zaman içerisinde hilal bu yönünden farklı manalar da kazanmıştır. Müslüman devletlerin paralarında ve sancaklarında bir sembol olarak kullanılmaya başlamıştır.