İslami ilmihal terimleri hakkında bilgiler

Kuran İpek Atacan
cami
Toledao Camii, ABD. Snehitdesign-Dreamstime

İslam ilmihali ve burada yer alan ilmihal terimleri Müslümanların az da olsa bilgi sahibi olması gereken bir konudur. İlmihalin terim anlamı temelde davranış bilgisi olarak nitelendirilir. İslam ilmihali söz konusu olduğundaysa bu anlamın bir miktar daha genişletilmedi mümkündür.

Tanımı nedir?

İslam İlmihali, Müslümanlar için temel dini konulara yer verilen bir kitap ve kaynaktır. Bu kaynaktan ulaşılabilecek başlıca konular; iman, amel ve ahlak şeklinde sıralanabilir. Ancak ilmihal içerisinde kimi zaman Peygamber Efendimiz Hz. Muhammed hakkında, kimi zaman da diğer peygamberler hakkında bazı bilgiler paylaşılır.

Bir gelenek olarak ele alındığında ilmihalin doğuşu onuncu yüzyıla uzanır. Bu oluşumun altında yatan ana sebeplerden biri de dinimizde ilim öğrenmeye verilen önemdir. Bu tarih sonrasında İslam alimleri tarafından farklı ilmihaller kaleme alınmıştır. Kaynakların ortak noktasıysa genellikle tüm Müslümanları ilgilendiren ana noktalara değinilmesidir. Bu kitaplar genellikle temel bilgi içeren ilmihaller olarak isimlendirilirler.

İlmihal, temel konuları kapsamanın yanında daha özele de indirgenmiş şekilde bulunabilir. Böyle kaynaklarda İslam’ın temel unsurlarından yalnızca bir tanesinin işlendiği de olur.

Bilinmesi gereken ilmihal terimleri nelerdir?

İslam ilmihali, içerdiği dini konulardan ötürü sık tekrarlanan bazı terimlere sahiptir. Bu bakımdan kulak aşinalığı olmasında fayda olan ilmihal terimleri; taglis, müstehap, mizan, sırat ve makam-ı Mahmud olarak sıralanabilir.

İlmihalde sıklıkla bahsi geçen terimlerin büyük bir bölümü ibadetlerle ve bu ibadetlerin yapılış şekliyle alakalıdır. Bu bakımdan namazla ilişki olan terimler arasında taglise de yer verildiği görülür. Terim anlamıyla taglis, sabah namazının güneş henüz doğmadan ve hava karanlıkken kılınması demektir.

Müstehap terimi; sevap, günah, helal ve haram kavramlarına benzer bir yere sahiptir. Kelime anlamı “hoşa giden iş” olan müstehap yapılmasında sevap olan ancak yapılmadığı takdirde dinen sakıncası bulunmayan işler için kullanılır. Nafile yapılan ibadetler, müstehap için verilebilecek başlıca örneklerdir.

İslam ilmihali içerisinde vurgu yapılan konular yalnızca bu dünyayla alakalı değildir. Bu bakımdan, mizan ve sırat gibi kavramlarla ahiret yaşamına da değinildiği görülebilir. Sırat, mahşer zamanı cennet ile cehennem arasında uzanan ve insanların geçmek durumunda oldukları köprü olarak bilinir. Mizansa, kişinin ahirette hesaba çekileceği adalet ölçüsünün adıdır.

İlmihal içerisinde yer alan terimleri ve konuları bilmek neden önemlidir?

İslam inancında Müslümanlara öğüt olarak verilen ve kimi yerlerde de sevabından bahsedilen bir iş de ilim öğrenmek ve bu ilmi yaymaktır. Buradaki ilim, dünyevi ve uhrevi konularda insanlara yardımcı olabilecek ve İslam inancıyla çelişmeyecek başlıklardır. Yani, dinin temellerini öğrenmek ve bunu çevreye yaymak da ilme dahil edilebilir.

Dinimizin bilgi edinilebilecek temel kaynakları şüphesiz Kur’an-ı Kerim ve sahih hadis kaynaklarıdır. Ancak bunlar dışında yer alan İslam İlmihali sayesinde de türlü bilgilerle donanmak mümkündür.

Müslüman bir kimsenin dinini gerektiği gibi ifa edebilmesi için inancıyla ilgili bazı bilgiler edinmesinde fayda vardır. İslam İlmihali içerisinde imadan, akaidlere; ibadetten Peygamber Efendimiz Hz. Muhammed’e kadar pek çok konu hakkında güvenilir bir kaynaktır. Ancak oldukça dini terimlerle donanmış olduğu için, kimi zaman ilmihali anlamak konusunda zorluk çekilebilir. Dolaysıyla ilmihalin ne olduğu kadar bu kitap içerisinde sıklıkla vurgulanan bazı terimlerin anlamlarına da yönelmek gerekir. Bu yazıda hem günlük yaşantımızda hem de ilmihal içerisinde karşılaşma ihtimalimizin yüksek olduğu bazı terimlere yer verdik.