Mana ve misal alemi İslam’da nasıldır?

Felsefe Contributor
misal alemi
Nattawat Chearananta-Dreamstime.com

Mana ve misal alemi konusunda bilgiye ulaşmak için öncelikle alemin ne manaya geldiği öğrenilmelidir. Buna göre alem, kelime anlamıyla Allah’ın varlığına delil ve alamet sayılan her şey manasına gelir. Dini kaynaklarda mana ve misal başta olmak üzere türlü alemlere değinildiği görülebilir.

Mana alemi nedir?

Alem-i mana olarak da anılan manalar alemi, gerçeğin akıl yoluyla anlaşılması şeklidir. Buna göre insanın kainatta var olan bir nesneyi hikmet ve fayda bakımından fark etmesi bu aleme dahildir. Yani manalar aleminde mananın yanı sıra nesne ve akıl da vardır. Bu yönüyle mana alemi oldukça geniş bir kapsama sahiptir.

Allahü Teala’nın ilmiyle yaratılan her şeyde muhakkak bir hikmet vardır. İnsanın çevresinde var olan somut nesnelerin soyut hakikatlerine ermesiyse mana aleminin işaretidir.

Misal alemi nedir?

Mana alemine kıyasla misal alemi, yalnızca somut alemle ilişkili değildir. Bu bakımdan alem-i misal hem maddi alem hem de manevi alemden nitelikler taşır. Rüya görülmesi ve bu rüyanın tabir edilmesi, misalin bir örneğidir. Çünkü uyku hali, insanın somut dünyasından ve maddelerden uzaklaşması şeklidir.

En basit haliyle alem-i misalin ruhta açılan bir pencere olduğu varsayılabilir. Yani misal, mana alemine kıyasla daha genel bir yapıdadır. Alem-i misal içinse daha özel demek mümkündür.

Başka hangi alemler vardır?

Dini kitaplarda alemlerden bahsedilirken çok sayıda örnek verilir. Alem-i mana ve alem-i misal bunların başında gelse de daha pek çok alemden söz etmek mümkündür. Emir, berzah, gayb, şahadet ve zuhur; kitaplarda değinilen diğer alem çeşitleridir.

Emir aleminde yalnızca ilahi işler yer alır ve yaradılışa has kanunlar vardır. Bu bakımdan emir sözcüğü hem iş hem de kumanda manasında kullanılır. Dini içerikli farklı kaynaklar incelendiğinde emir aleminin halk ve emir olmak üzere ikiye ayrıldığı da görülebilir. Bu noktada insan bedeni halka girerken, ruhumuz da emir alemine girer.

Kabir alemi olarak da bilinen berzah alemi aslında bir geçiş evresidir. Berzah, dünya yaşamından ahiret yaşamına geçişi sağlayan alemdir. İman üzere ölen ruhlar için burada cennetten bahçeler olduğu, Peygamber Efendimiz Hz. Muhammed’in hadislerinde bildirilmiştir. Buna karşılık küfür içerisinde olanlar için de cehennem azabına benzer bazı haller bulunduğu açıklanır.

Gayb aleminin manası görünmeyen demektir. Buna göre insanın görmeyerek, duymayarak da olsa kalben kabul ettiği ve inandığı şeyler gayb alemindedir. Evrende var olanları bilmek ve arkasındaki ilmi tasdik etmek bunun bir parçasıdır.

Şahadet ve zuhur, insanların içinde yaşadıkları dünyayla ilişkili bazı alemlerdir. Buna göre alem-i şahadet, iman edenlerin mükellef olduğu yerdir. Allahü Teala’nın emir ve yasaklarına uymak, ibadet etmek ve iman etmek; şahadet aleminde vardır. Zuhur alemiyse gaybın tam tersi durumdadır, yani görünendir. Bu alem, şu an içinde yaşadığımız somut dünyayı ifade etmek için kullanılır.

Kısacası İslami kaynaklarda alem kavramı ve alem çeşitleri üzerinde çeşitli vurgular yapıldığı görülür. Bu alemlerin en bilinenleri misal ve mana alemi şeklindedir. Ancak bu ikisinden başka sayılabilecek pek çok alem vardır. Mana alemi aklı simgelerken, misal ruhu simgeler. Gayb alemi görünmeyen içinken zuhur alemi görünen içindir. Buradan da anlaşılacağı üzere tüm alemler iç iç geçmiş bir vaziyettedir. Neticede de bu alemler birbirlerini tamamlarlar.

YAZI: İPEK ATACAN