Önyargı neden olur? Nasıl aşılır?

Psikoloji Contributor
önyargı neden olur
Andre Hunter-Unsplash

Büyüklerimizin peşin hükümlü olarak tanımladığı insanlarda önyargı neden olur? Zararları nedir? İslam dininde önyargı neden kabul görmez? Önyargıyı kırmak için neler yapmalı? Tüm bu soruların ve daha fazlasının cevabına gelin bu yazımızda birlikte bakalım.

Ünlü fizikçi deha, Albert Einstein şöyle demiştir:

“İnsanlardaki önyargıyı kırmak, benim atomu parçalamamdan daha zor!”

Einstein’in bu sözü aslında önyargı sorununun en güzel örneğidir diyebiliriz.

Kıssadan hisse…

Önyargıyla ilgili son zamanlarda sosyal medyada sıkça dönen bir kısa filmi anlatalım. Bu film üzerinden bu kavramı daha detaylı açıklamış oluruz: Bir hastane koridoru görürüz. Bekleme odasındaki bankta 4 kişi vardır. Anne, baba, çocukları ve bir de kıyafeti pek düzgün olmayan genç bir adam. O adamdan anne de baba da çok rahatsız olur. O kılığı kıyafeti yerinde olmayan genç adamla hiçbiri aynı yerde oturmak istemez. Hatta öyle ki bir süre sonra baba hem karısını hem çocuğunu, sinir sinirli genç adama bakarak oturdukları yerden kaldırır. Derken bir süre sonra hemşire bu aileyi doktorun odasına alır. Arkalarından da o kılık kıyafetini beğenmeyip, aynı bankta oturmak istemedikleri genci de hemşire onlarla aynı anda doktorun muayene odasına çağırır.

O sırada baba çok sinirlenir ve doktora neler olduğunu sorar. Doktor da o genç adamı bu aileye tanıştırır ve “İşte donör olmayı kabul edip, kızını kanser hastalığından kurtaran gönüllü kişimiz bu genç bey.” der. Bu sırada kamera o anne ve babanın yüzünü yakın markaj alır, gözlerindeki utanç ve pişmanlığı gösterir. Ve film burada biter.

İşte bu kısa ama derin anlamlı filmden de anlayacağımız gibi önyargılı olmak insanları sadece kategorize etmeye, sınıflara bölmeye yarar. Olsa Yunus Emre’nin de dediği gibi:

“Yaradılanı severim, Yaradan’dan ötürü.”

Bu fani dünya hayatında hiç kimse bir başkasından üstün değildir. Her kul, Allah katında eşittir. Herkesin ve her şeyin mutlak sahibi ancak Allah’tır. İnsanları giydiklerine, şive ya da aksanlarına, dış görünüşlerine ya da nereli olduklarına göre değerlendirmek çok büyük günahtır. Daha bir suç işlemeden sırf falanca yerli olduğu için o kişiyi potansiyel suçlu görmek, o şekilde hakkında hüküm vermek, neredeyse iftiraya girer. Ve iftira İslam dinindeki büyük günahlardan biri olarak kabul edilir.

Önyargı neden olur?

Korkudan! Önyargının en büyük kaynağı korkudur. İnsanlardan korkan kişi, kendine güveni olmayan kişi herkesi potansiyel suçlu bulur. Aynı şekilde herkes onun kötülüğünü istiyordur; kimi falanca memleketten olduğu için kimi “çirkin” olduğu için (ki, Yüce Allah’ın yarattığı her insan güzeldir) kimi fazla özgüvenli olduğu için kimi “iyi” giyinmediği için… Bu bahaneler o kadar çoktur ki birinin bir başkasına önyargılı yaklaşması için bahanelerin sonu gelmez.

Bazı insanlar psikolojik olarak kendilerinde olmayan şeylerin bir başkasında olduğunu görünce mutsuz olur. Hatta bu durumu kabul edemez. Öyle zamanlarda da çevrelerinde bulunan hemen herkese önyargıyla yaklaşırlar. “O, buralıysa kesin şöyledir.” ya da “O, şunu giydiyse kesin böyledir.” gibi mesnedi, dayanağı olmayan, potansiyel suçlu muameleleriyle etraftakilere karşı sürekli olarak bir önyargı beslerler. Bu tip insanlara göre herkes hemen herkes kendilerine bir kötülük yapmaya hazır şekilde beklerler. Oysa durum çoğu zaman tam tersi çıkar.

Kişi eleştirmeye, yargılamaya önce kendinden başlamalı ve çevresindekileri potansiyel düşman ya suçlu olarak görmekten vazgeçmelidir. Bizler Allahü Teala’nın kullarıyız. Peygamber Efendimiz, Yüce Allah’ın resulü Hz. Muhammed (s.a.v) dahi insanlara karşı önyargı beslemezken bizler ne cürretle peşin hüküm veririz?

YAZI: ŞEBNEM CENGİZALP 

 

Enjoy Ali Huda! Exclusive for your kids.