Osmanlı Süsleme Kültürünün Gözdesi; Tombak

PHOTO-2020-09-18-18-29-48
Tombak ustası Kaya Kalaycı'nın işlerinden bazıları.

Ünlü tombak ustası Kaya Kalaycı’nın işlerinden oluşan ‘’Madenin İhtişamı Sergisi’’ ile Osmanlı İmparatorluğu motifleri, madenle buluştu. El emeğinin güzelliğini ortaya koyan bu önemli sergi 18 Ekim’e kadar, Üsküdar’da bulunan Nevmekan Galeri’de gezilebilir.

Tombak sanatı Selçuklu ve Osmanlı İmparatorluğu kültürünün en değerli süsleme sanatından biri. Osmanlı İmparatorluğu saraylarında tombak ile süslenmiş ürünler kullanmayı tercih etmiş. Yemekte saray için özel olarak yapılan tombak ürünler ile sofraya konmuş.

Osmanlı mutfağının baştacı…

Bugün sanat tarihimizin önemli tombak örnekleri Osmanlı İmparatorluğu zamanında üretilmiş. Pek çok alanda kullanılan tombaklar özellikle Osmanlı mutfağının baş tacı ve bize Osmanlı günlük hayatı hakkında bilgiler veriyor. Osmanlı’da sarayda gördüğümüz tombakları halk evlerinde kullanmıyor, bunun nedeni tombağın pahalı bir ürün olması.

Osmanlı İmparatorluğu’nun bu değerli mirası altının önce sıvı haline getirilip, kurutulup ince tabakalar halinde ürünün üstüne kaplanması anlamına geliyor. Özellikle Osmanlı İstanbul’unda ve 16. Yüzyılda zirveye çıkan bu sanat 19. yüzyılda geride kalmaya başlıyor. Bize miras kalan bu sanatı yapan bildiğimiz tek usta ise Kaya Kalaycı.

Tombağın temel madeni nedir?

Osmanlı mutfağının vazgeçilmez madeni bakırdır. Kültürümüzde yemekler ısıyı en iyi yayan bakır kaplarda pişerdi. Osmanlı’da yine bakırdan yapılan eşyalar özenle, el emeğiyle işlenirdi. Bugün en önemli müzelerde sergilenen Osmanlı objelerinin bakırdan yapılma olduğunu söylemek mümkün.

Külçe olarak topraktan çıkan bakır, Osmanlı’da önce levhaya sonra da çekiç darbeleriyle sanat eserine dönüşürdü. O zamanlar tombaklama işlemi ustasının sağlığını bozuyordu. Bunun nedeni altının amalgam haline gelmesi için içine konan civaydı. Yapımı oldukça zor olan tombak ürünler pahalıydı bu yüzden çoğunluğu Osmanlı İmparatorluğu’nun mutfağında yer aldı.

Bugün pek çok Osmanlı motifinin benzeri bakır ürünler üzerine işleniyor. Tıpkısı yapım denilen bu ürünler Osmanlı’dan bize kalan kültürel bir miras olarak yabancı devlet adamlarına hediye ediliyor. Bu ürünlerde motiflerde Osmanlı kökenli Anadolu motifleri de yaygın kullanılıyor.

Kadim motiflerin modernize edilmiş örnekleri de ilgi görüyor. Günümüzde bazı mimarlar modernize edilmiş Osmanlı motiflerini evlerimize taşımaya devam ediyor. Osmanlı mutfağında yaygın olan bakır Osmanlı İmparatorluğu’ndan sonra önemini yitirerek yerini daha pratik ürünlere bıraksa da, dünyanın en başarılı şefleri bakırda pişen yemeğin lezzetini hala vurguluyor.

Madenin İhtişamı sergisi Osmanlı İmparatorluğu zamanında olduğu gibi birebir yapılan ürünlere yer veriyor. Osmanlı’nın en önemli camiilerinden Süleymaniye Camii mihrab şamdanları sergide büyük ilgi görüyor. Mumla aydınlanan Osmanlı sarayına ait şadırvan şamdan da büyük bir el emeği ile yapılmış.

Osmanlı mutfağının vazgeçilmezi aşure için yapılmış tombak aşurelik ve şerbet ikram edilen şerbetçi güğümü zarafetleri ile etkiliyor. Bu eserlere bakarak Osmanlı sarayında yaşayanların ne kadar ince bir zevke sahip olduğunu kolaylıkla kavrıyoruz.

Tombak sütlük nedir?

Bugün evlerde sütlük kullanmasak da saray mutfağında karşımıza tombak sütlük de çıkıyor. Osmanlı İmparatorluğu’ndan bize kalan bu çok değerli mirasın bugün bilinen tek temsilcisi olması üzücü. Kaya Kalaycı tombaklamayı kızı Rubina Kalaycı’ya da öğretmiş. Sergide bulunan 1,5 metrelik sini tepsiyi Rubina Kalaycı bir yılda tombaklamış. Tombaklama işlemince civa kullanmasalar da yapımı yine de oldukça zorlu. Rubina Kalaycı tombaklama sırasında tombak ile temas halinde olduğu anlarda nefesini tuttuğunu ve ciğerlerine solumamaya dikkat ettiğini vurguluyor. Osmanlı’dan günümüze kalan bu çok değerli mirası yakından incelemenizi tavsiye ederiz. Bu değerli kültür mirasımızı gelecek nesillere aktaracak yeni ustaların yetişmesini diliyoruz.