Osmanlı’da yazılan ilk ahlak kitabı nedir?

Tarih Contributor
Kültür-Sanat
ahlak kitabı
Annelies Geneyn-Unspash

İslam’da ahlaki öğretiye büyük bir önem verilir, bunun bir neticesi olarak da farklı ahlak kitabı örnekleriyle karşılaşılır. Ahlaki eğitimin temelinde; şiddet, öfke ce cehaletin yerine; sevgi, merhamet ve şefkati koymak vardır. Bu bakımdan Osmanlı’nın özellikle son dönemlerinde ahlak kitaplarına değer verdiği görülebilir.

Osmanlı döneminde yazılan ilk ahlak kitabı nedir?

Osmanlı’nın duraklama devriyle birlikte eğitim başta olmak üzere çeşitli alanlarda bir yenileşme faaliyetine gidilmiştir. Ahlaklı çocuklar yetiştirmek de eğitim alanında hedeflenen bir nokta olmuştur. Bu esnana da ilk defa bir padişah isteğiyle ahlak kitabı hazırlanmıştır.

Risale-i Ahlak, Sadık Rıfat Paşa tarafından yazılan ve ahlaki nitelik taşıyan bir kitaptır. Bizzat padişah isteği ile yazıldığı için de devlet eliyle hazırlanmış bir eser olma özelliği taşır. Mekteplerde de okutulan Risale-i Ahlak içerisinde; değer sistemine ve nasıl çocuklar yetiştirilmek istendiğine yönelik izler bulmak mümkündür.

Klasik Osmanlı’da ahlak eğitimi nasıldır?

Eğitim, tarihe damga vuran tüm toplumlarda önem verilen bir detay olmuştur. Bu bakımdan Osmanlı döneminde de eğitime önem verilmiş ve ahlaklı bireyler yetiştirme konusunun üzerinde durulmuştur. Klasik Osmanlı ahlakı ilk etapta İslam ahlakı olarak nitelendirilebilir. Ancak din ve kültür arasında dönüşümlü bir etkileşim vardır. Dolayısıyla klasik Osmanlı ahlakı süreç içerisinde Osmanlı ve İslam ahlakı olarak nitelendirilmiştir.

Osmanlı döneminde yer alan eğitim kurumlarının eğitim kurumlarını mektepler ve köy okulları olarak ele almak mümkündür. Bu dönemde tüm eğitim kurumlarında din merkezli bir öğretim süreci işlendiği görülür. Çünkü ahlaklı nesiller yetiştirmek bir bakımdan da dini sorumlulukları yerine getirmektir.

Eğitim kurumlarında verilen derslerde ve müfredat içeriğinde ahlakla alakalı doğrudan bir ders yoktur. Bunun yerine çocuklara İslam ve İslam ile ilgili temel prensiplerin öğretildiği görülür. Zaten İslam’ı layığıyla anlayan her çocuk ahlaklı olmayı prensip haline getirir. Çünkü ahlak, dinimizin temel yapı taşları arasında yer alır.

Ahlak ile eğitim arasındaki ilişki nasıldır?

Ahlak, kişinin diğer canlılarla olan ilişkilerini ve eylemlerini düzenlemesini anlatan bir sözcüktür. Bu bakımdan toplumlara göre değişkenlik gösteren yapılara sahip olabilmektedir. Eğitim ise kişinin kendi davranış ve eylemlerinde kalıcı olarak değişiklik yapma becerisidir. Yani ahlak ve eğitim arasında yadsınamaz bir etkileşimin varlığından söz etmek mümkündür.

Ahlak eğitimi bir bireyin, özellikle toplum içerisinde, uyması gereken kuralları anlatan sosyal bir bilimdir. Burada; evde, okulda, sokakta ya da toplum varlığından söz edilebilecek herhangi bir alanda nasıl davranılması gerektiği öğretilir. Bu bakımdan ahlak eğitimi hem maddi hem de manevi bir boyut taşır.

Kişi eğitim aldıkça gelişme ve değişme yöneliminde olur. Ahlak eğitimiyle de kişinin diğer canlılara yönelik faaliyetlerini geliştirmesi beklenir. Çocuk sayılan yaşlarda herhangi bir konuda eğitilmek daha kolaydır. Buna bağlı olarak da ahlak eğitiminin küçük yaşlarda ve aile tarafından verilmeye başlanması gerekir. Bunun için öncelikle örnek ve ahlaklı anne ve baba olmaya özen gösterilmelidir.

İnsanın ahlaki değerlerini yalnızca eğitim ile kazanması mümkün değildir. Yardım severlik, paylaşımcılık, dürüstlük, merhamet, şefkat, affetme ve adalet gibi duygular insana yakışan iyi hasletlerdir. Bu hasletleri taşıyan kişiler de genellikle ahlaklı bireyler olarak kabul edilirler. Ancak insanın ahlaki nitelik taşımasında iman ve inancın da eğitim kadar etkisi vardır. Bu gibi nitelikli duygular kişideki iman ile daha da pekişmekte ve güçlenmektedir.

YAZI: İPEK ATACAN