Özeleştiri nedir? Neden gereklidir?

Zihinsel Sağlık Contributor
özeleştiri nedir
Nuthawut Somsuk-Dreamstime.com

Türk Dil Kurumu tanımına göre özeleştiri nedir? Kısaca otokritiktir diyebiliriz. Bir insanın kendi davranışlarına üzerine yönelttiği yargıya özeleştir denir. Bir Müslüman’da bulunması gereken bir özelliktir. Peki neden gereklidir? Yazımızda yanıtlamaya çalıştık.

Özeleştiri nedir?

Tanım olarak yukarıda açıkladığımız özeleştiriyi iğneyi kendine çuvaldızı başkasına atasözüyle de açıklayabiliriz. İnsan eleştirir. Ve aslında bundan tabii bir davranış daha olamaz. Çünkü insan yapısı gereği sorgulamaya müsaittir. İnsan beyni sorgulayarak çalışır. Her durum ya da olay karşısında akıl yürütür.

Etrafımızda olup biten her şey hakkında fikir sahibiyizdir. Ailemiz, komşularımız, akrabalarımız, dostlarımız, patronumuz, mesai arkadaşlarımız… Herkesin hayatı hakkında dahil olabildiğimiz kadarıyla fikir sahibiyizdir. Doğru bulduğumuz ya da yanlış bulduğumuz yönleri de eleştiririz. Peki biz çevremizi eleştirirken onlar ne yapar? Tabii ki çevremiz de bizimle aynı şekilde eleştirir. Bizi, kendi çevrelerini… Bu, büyük bir zincirdir. Herkes herkesi eleştirir. Peki, eleştirmek kötü bir şey midir? Hayır! Ama tabii dozunda ve yapıcı şekilde eleştirirseniz kötü bir şey değildir.

Öte yandan bir insanın tasvip etmediğimiz bir yönünü o insana direkt olarak söylemek yerine arkasından konuşursak bu, gıybete girer. Ve bildiğiniz üzere gıybet büyük günahlardan biridir.

Eleştirinin üslubu da önemlidir. Herkesin içinde sert bir üslupla yapılan eleştiri aslında bir eleştiriden çok tenkit etmektir. Ki bu caiz değildir. Karşımızdaki kişiyi rencide edici şekilde konuşmanın ne o kişiye ne de size herhangi bir faydası olur. Aksine karşınızdaki kişiyi psikolojik olarak kötü etkilemiş olursunuz.

Ne yapmalı?

İlk önce, atalarımızın da dediği gibi iğnenin sivri ucunu kendimize batıracağız. Çuvaldızı ise başkalarına. Yani ilk önce empati kuracağız. Aynı durumda siz olsanız bu konu hakkındaki eleştirileri nasıl işitmek hoşunuza giderdi?

Herkesin içinde sert ya da alaycı bir tutumda mı yoksa daha sakin bir yerde, uygun bir zamanda zarif bir şekilde söylense mi? Tabii ki sakin bir yerde ve uygun bir şekilde duymak isterdiniz öyle değil mi? O halde siz de bir başkası hakkında olumsuz şeyler söyleyecekseniz bunun üslubuna çok dikkat etmeli, çok özen göstermelisiniz.

Özeleştiri yapmak bir bakıma etrafımızdaki insanlarla empati kurmaktır da denebilir. Peki, özeleştirinin ne faydası vardır? Kendimize dışarıdan bir göz olarak bakmayı öğreniriz her şeyden önce. Ardından da eğer kendimizin artılarını ve eksilerini iyi tayin edersek eksilerin üzerine daha yapıcı şekilde gidebiliriz.

Kendisini sürekli olarak Kaf Dağı’nda görenler mutsuz olmaya mahkumdur. Çünkü gün gelir Kaf Dağı’nda olmadığını kendisine çevresi ve olaylar yüzüne vurarak hatırlatır. Dolayısıyla mutlu ve huzurlu olabilmenin en temel koşucu özeleştiri yapabilmektir. Böylece mütemadiyen etrafındakileri eleştiren bir kişi olmaktansa kendisiyle ilgilenen bir kişiye dönüşürüz. Aslolan da budur!

Kibirlenmek, insanları kendinden aşağı görmek, hor görmek gerçek bir müminde bulunmaz. Gerçek bir müminde bu tür huylar yerine daha insancıl ve daha olumlu özellikler bulunur.

İnsanın özeleştiri yapması sürekli olarak kendini hor görmesi ya da kendine güvenmemesi olarak algılanmamalıdır. Aksine dozunda yapılan özeleştiri bir insanı çok daha değerli ve huzurlu kılacaktır.

Eğer bir insan bu fani dünya hayatındaki olaylardan ders almazsa yaşamanın ne kıymeti vardır? Hata yapabiliriz, hepimiz insanız. Önemli olan bu hatalardan ders çıkarabilmektedir. Böylece bu  tür hataların tekrarı olmaz. Bu bir ütopya mı? Asla değil! Herkes öncelikle kendinden sorumlu. Dolayısıyla kendimize saygımız olsun ki başkaları da bizlere karşı saygı duysun!