Türk İslam sanatları önemi…

Sanat Contributor
Türk İslam sanatları
Engin Korkmaz-Dreamstime.com

Allah’ı övmek için yapılan ve Türk kültürüyle birleşiminden oluşan sanat dalı, Türk İslam sanatları olarak adlandırılır. Bu yapılarda kullanılan motifler, tasarımlar, değişiklikler iki kültürün karması halindedir. Başta camiler olmak üzere geçmişten günümüze korunarak gelen yapıtlarda bu kültürlere sıklıkla rastlanır.

Sanatta dinin işlenmesi nasıl olur?

Allah, yaratılan her canlıdan daha üstün olduğu için somut varlıklar onu temsil edemez. Bu nedenle, İslam sanatları natüralizm kullanmak yerine soyut çalışmalara yönlenir. Allah’ı hatırlatan ancak onu temsil etmeyen tasarımlar yapılarak sanata dini işler.

Pek çok toplum Müslüman olarak hayatına devam ettiği için sanat eserlerinde de İslam’ı arar. Allah için yaşayan, onu sık sık zikretmek için çevresinde İslami tasarımları görmek ister. Türk İslam kültürü de bu şekilde ortaya çıkan bir sanattır.

İslam sanatlarında en büyük sanatçı Allah’tır. Bu nedenle yapılan desenlerde Allah’ın övgüsü kazanılmaya çalışılır. Soyutlamaya yönelik tasarımlarında karmaşık düzene sahip renklendirmeler kullanılır. Desenler arasında geçiş yapılarak parça ve bütün ilişkisine farklı bakış açısı kazandırır.

Dinin işlenişi sırasında İslam ve Türk kültürleri batıdan ayrılır. Kullanılan materyaller heykel ve resim yerine ahşap, metal, seramik, cam olarak seçilir. Süsleme için geometrik şekillere simetrik tasarımlar uygulanarak dikkat çekmesi amaçlanır. Batıdaki natüralizmin yerine tamamen soyut yaklaşımlar bulunduğu için istenen mesajı doğrudan vermez, düşündürerek verir.

Eserlerde Türk İslam sanatları hakkında bilgi veren motifler nelerdir?

Sanat eserlerinde kullanılan motifler mimar ve mühendisler hakkında bilgi verebilir. Ancak Türk İslam sanatları için kullanılan motiflerin derin anlamları vardır. Bu anlamların en büyüğü Allah’ın varlığı, birliği, yüceliği olduğu için özenle seçilen motifler kullanılır.

Türk İslam kültüründe ortak olarak kullanılan motiflere bitki türleri örnek verilebilir. Lotus, sümbül, gül ve lale başta olmak üzere pek çok bitki kullanılır. Ayrıca hayvanlarla birlikte Zümrüdü Anka, Selçuklu Yıldızı gibi soyut varlıklar da sıklıkla işlenir. Zümrüdü Anka, Allah’ın yardımının geleceğini gösteren bir motifken; gül, Hz. Muhammed’i temsil eder.

En çok kullanılan motiflerden biri çinidir. Farklı renk ve desenlerle oluşturulan karmaşık desenler, bütünsel olarak bakıldığında bir düzen içindedir. İnce işlemeler, derin düşünceler, ahiret hayatını temsil eden boyutlar kullanılır. Çinilerde semboller kullanılabildiği gibi yalnızca taşların farklı şekilde dizilmiş olması da yaygındır.

Bütün ve parça ilişkisi bakımından Türk İslam sanat kültürü nasıldır?

Türk İslam kültürüyle yapılan eserlerde bütünlük daha önce gelir. Boş ve anlamsız parçaların bulunması mümkün değildir. İşlenen her bir maddenin kendine özel derin anlamları bulunduğu için bütünü destekler. Varlıkların kendi başına değil bütünsel olarak anlam kazanması önemlidir.

Parçalar arasında birlik sağlanması, Allah’ın kulları üzerindeki etkisini gösterir. Tüm canlıların Allah’a bağlı olduğunu, Allah olmadan diğer tüm varlıkların anlamını kaybettiğini anlatır. Bu nedenle Türk İslam kültürü ortaya tevhit inancını destekleyen sanat eserleri çıkarır.

Eserler bütün olarak değerlendirilmezse vermek istediği mesaja ulaşılamaz. Genişten dara doğru bakıldığında parçalar kendi sırlarını verir ve yüklenen anlamlar anlaşılır. Nizam içinde bulunan incelikler geometrik şekiller vasıtasıyla zihinlerde kalıcı olur.

Kısaca, İslami sanatlar Türk toplumuyla birleştiği zaman kendine özel bir sanat tarzı oluşturur. Temelinde tevhit inancı bulunduğu için her varlık Allah’a bağlı bir yansıma olarak gösterilir. Bütünlüğe önem vererek parçalar arasına bazı hikayeler gizlenebilir. Ancak tüm eserlerde önemli olan Allah’ı övmek ve yüceltmektir.

YAZI: İPEK ATACAN

Enjoy Ali Huda! Exclusive for your kids.