Türkiye’de yetişen endemik bitki türleri

Doğal Çevre Contributor
kır çiçekleri
Vynikal-Dreamstime

Türkiye’de yetişen yaklaşık on bin bitki çeşidinin üç bini endemik bitki türü olarak sınıflandırılmıştır. Bu özelliğiyle Türkiye, tüm Avrupa’dan daha fazla endemik bitki türüne ev sahipliği yapar. Bunun sebepleri arasında, Türkiye’nin iki kıta arasında köprü görevi görmesi ve üç iklim çeşidini bir arada barındırması gösterilebilir.

Endemik bitki türleri belirli habitatlarda ve kısıtlı alanlarda yetişen bitkiler oldukları için kolaylıkla yok olabilirler. Çok dar yayılışa sahip olan endemik bitki türleri için bu risk çok yüksektir. Yetiştiği alanın bir şekilde tahrip olmasıyla o bölgede yetişen bitki türlerinin varlığı da ortadan kalkmış olur. Bu yüzden doğanın korunması bu bitki türlerinin de devamını sağlaması açısından oldukça önemlidir.

Endemik bitki nedir?

Belirli bir alanda yetişen bitki türlerine endemik adı verilir. Bu sınırlı yayılım bir dağ tepesi, göl kenarı gibi küçük olabildiği gibi kilometrelerce büyük bir alanı da ifade edebilir. Bu bitkiler bulundukları bölgenin coğrafi ve ekolojik özellikleri nedeniyle yalnızca o bölgede yetişen ve dünyanın başka bir bölgesinde yetişme olasılığının bulunmadığı türlerdir.

Bir alandaki endemik bitki türlerinin sayısı, o bölgenin jeolojik açıdan yaşına ve izolasyon derecesine bağlıdır. Bu nedenle jeolojik olarak eski ve karalardan uzak olan adalarda endemizm oldukça yüksektir. Örneğin Madagaskar adasında endemik bitki popülasyonu %80 civarında, Avustralya’da çiçekli bitkiler baz alındığında ise bu oran %90’ın üzerindedir. Endemik bitkilerin çeşitliliğinde iklim de önemli bir yere sahiptir. Bu nedenle yağmur ormanları ve tropikler gibi sulak alanlarda endemik bitki türlerinin çeşitliliği fazladır.

Türkiye’de doğal bitki çeşitliliği ve endemizm

Sahip olduğu olağanüstü bitki örtüsüyle Türkiye, yaklaşık olarak on bin bitki türüne ev sahipliği yapar. Bu bitkilerin üçte birinden fazlası dünyanın başka bir bölgesinde yetişmez, yani endemik sınıfına girer. Yükselti farklılıklarını, zengin su kaynaklarını ve çok çeşitli yaşam ortamlarını içinde barındıran ülkemiz, milyonlarca yıllık jeolojik zamanlar boyunca üç kıta arasında bir geçiş yolu oluşturmuştur. Farklı iklim tipleri ve jeomorfolojik çeşitlilikleriyle Türkiye, ılıman iklim kuşağındaki en zengin floraya sahip ülkedir.

Türkiye’de tehdit altında bulunan bitki türlerinden yaklaşık 1.500 tanesi yok olma tehlikesiyle karşı karşıyadır. Çoğunun zaten çok dar olan yayılış alanlarının tahribata uğraması ve koruma statüsüne sahip olmayışı bu riski giderek arttırmaktadır. Küçücük, dar bir alanda bulunan bitkilerimiz, yetiştiği alanın yok edilmesi durumunda dünyadaki varlığı da tehlike altına girecektir. Fakat bizler, endemik bitkileri tanıyarak ve çevreyi korumak için elimizden geleni yaparak bu türleri koruyabiliriz.

Yalnızca Türkiye’de yetişen bitkilerden bazıları

Endemik bitkilerin en popüler türlerinden biri Anadolu glayölüdür. Adından da anlaşılacağı üzere yalnızca Türkiye’ye özgü bir bitki türü olan Anadolu glayölü, Kızılçam ormanlarında, maki ve kireç taşlı bölgelerde yetişiyor. Anadolu glayörü, çok narin bir endemik bitkidir ve hızlı azalma nedeniyle tamamen yol olma tehlikesiyle karşı karşıyadır.

Hüznün sembolü olarak bilinen Ters Lale, en eski süs bitkisidir ve soğanlı bitkiler familyasından gelmektedir. Birçok kültürde hüznün sembolü olarak kabul edilmiş, efsanelere konu olmuştur. Anadolu’nun hemen hemen her bölgesinde rastlanılan Ters Lale, genel olarak Van civarında yetişir.

1982 yılında keşfedilen ve yalnızca Akşehir ve Eben göllerinin kıyılarında bulunan Eber Sarısı, parçalı popülasyonlar halinde görülmektedir. Çok hızlı azalmasından dolayı “çok tehlikede” kategorisinde değerlendirilir.

Endemik bitkiler arasında bulunan Antalya Çiğdemi, yalnızca Antalya’da yetişir ve dağınık halde ormanlarda bulunur. Ekim-Aralık aylarında çiçekler veren Antalya Çiğdemi, aynı kökten uzun yıllar boyunca filiz verebilir.