Zahir ve batın ilmi arasındaki ilişki nedir?

İslam Contributor
Zahir ve batın ilmi
Kharyadi-Dreamstime.com

İslam inancında zahir ve batın ilmi yaklaşımı bir grup tarafından benimsenmiştir. Buna göre mutasavvıfların zahir olarak isimlendirdiği ilim; hadis, kelam ve fıkıh tarzındaki dini ilimlerdir. Batın ilminde ise gizli hakikatlere yer verilir. Bu hakikatler ışığında da insanların manevi bir kurtuluşa ereceğine inanılır.

Zahir ve batın ilmi nedir?

Dinimizde zahir ve batın ilmi arasındaki ilişkiyi bir madalyonun iki yüzüne benzetmek mümkündür. Buna göre zahir ve batın arasında iç ve dışa benzer bir ilişki bulunur. Zahir ilminde maddi, Batın ilminde ise manevi ögelere yer verilir.

Din; ibadetlerden, haramdan, helalden ve insanın iç dünyasından oluşan bir olgudur. Buna göre zahir ilminde kişinin emir ve yasaklara uyarak yaşaması ve ibadetlerini yapmasına yer verilir. Batın ilmi ise daha çok insanın iç dünyasıyla alakalıdır. Batında insan sevgisi, ahlakı ve buna benzer diğer manevi değerlerine yer verilir.

Zahir ilminde yeri bulunan hadis, kelam ve fıkıh nedir?

Hadis, kelam ve fıkıh; zahir ilminin kabul ettiği ilimlerdir. Sözlük manası “derinlemesine kavramak” anlamı taşıyan fıkıh aslından İslam hukuku demektir. Fıkıh, Hicri dönemin başlarında ortaya çıkan ve Kur’an-ı Kerim içerisindeki bazı ayetlerde yer alan bir terimdir. Buna göre bu terim en başlarda, insanların kendi çabalarıyla öğrendikleri dini bilgileri ifade etmek için kullanılmıştır. Sonrasındaysa dini emir ve yasakları kapsayan bir hukuk terimi haline dönüşmüştür.

Kelam, kelimenin çoğulu olarak kullanılan bir kavramdır ve daha çok etkilemek anlamında kullanılır. Kelam ilmini; amaç, konu ve ekol olmak üzere farklı şekillerde ele almak mümkündür. Ancak genel hatlarıyla kelam ilminde İslam dinin inanç ve akaitleri incelenir. Kelam ilmi en başta yalnızca Allah’ın zatı, sıfatları ve fiilleri konusunu ele almıştır. Ancak zaman içerisinde kelam ilminin alanları genişlemiştir.

İslam dünyasında felsefe kavramının yerleşmesiyle kelam ilmi de genişlemeye başlar. Bundan sonra; varlık, yaradılış ve insanın döneceği yer de ilmin ele aldığı muhtevalardan biri olur.

Zahir ilminde yeri olan bir konu da hadistir. Buna göre hadis ilmi, İslam’ın temel kaynağı olan Kur’an-ı Kerim’den sonra gelir. Hadislerle Peygamber Efendimiz Hz. Muhammed’in tüm söz ve davranışları bir bütün olarak ele alınır. Hadisler Kur’an’da yer alan bilgi ve olayları destekleyen ve açıklayan özelliktedir. Bunu bir örnekle açıklamak gerekirse namazın farz olduğu Kur’an-ı Kerim’de açıkça ifade edilir. Ancak namazın ne şekilde kılınacağı Hz. Muhammed’in göstermesiyle Müslümanlara öğretilmiştir.

Batın ilmi nedir?

İslam’da batın ilmi ilk defa Hz. Ali döneminde ortaya çıkmıştır. Buna göre, toplum içerisindeki bir grup Hz. Ali’nin başka insanlar tarafından bilinmeyen bir batın ilmine sahip olduğunu savunmuştur. Ancak Hz. Ali bu düşünceyi reddederek bildiklerini Allah’ın vermiş olduğu zeka ile naslardan çıkardığını savunmuştur. (Buhari)

Mutasavvıfların vardığı görüş birliğine göre batın ilmi İslam’dan ayrı bir parça değildir, dinin bizzat içerisindedir. Bu ilim, nasların ince ve derin manalarını kapsar. Hatta Hz. Muhammed de bazı sahabilere bu manaları öğretmiştir. Ebu Hüreyre’de aktarılan bir rivayette şöyle buyrulur:

“Hz. Peygamber’den iki ilim öğrendim; birini yaydım, öbürünü gizli tuttum, onu da yaysaydım başımı keserlerdi.” (Buhari)

Bu rivayetten de anlaşılacağı üzere batın ilmi de tıpkı zahir ilmi gibi İslam’ın içerisindedir. Nasların derin ve ince manaları, batın ilminin kendisidir.

YAZI: İPEK ATACAN