Zehir panzehir ilişkisi nasıldır?

Fiziksel Sağlık İpek Atacan
Popüler Bilim
yeşil yılan
Ryan Baker-Unsplash

Birbirlerine bağlı olarak üretilebildikleri için zehir panzehir ilişkisi oldukça dikkat çekicidir. Bir zehrin ne kadar verildiği ve kime verildiği yerine göre panzehir olabilir. Kullanılan panzehrin de kimyasal yollara zehre dönüştürebilmesi mümkündür. Genel anlamda ikiye ayrılan panzehirlerin ortak amacı zehri etkisiz hale getirerek verdiği zararın önüne geçmektir.

Panzehir nedir, ne işe yarar?

Zehrin gösterdiği etkileri yok eden, zehir önleyici özellik gösteren maddelere panzehir denir. Genellikle zehirlerin kendisinden panzehir üretilebildiği için zehre ve panzehre tek bir yerden ulaşım sağlanabilir. Günümüzde ağız, temas, koku yoluyla bulaşan zehirler için panzehir üretimleri yapılabilmektedir.

Farsçadan Türkçeye geçen panzehir kelimesinin kökü pad zahrdır. Antidot kelimesiyle eş anlamlı oldukları için birbirlerinin yerine kullanılabilirler. Bu maddeler tıpta hastalıkların iyileşmesinde yaygın olarak kullanılır. Bazı virüslerin ve hastalık yapıcı maddelerin vücuttan temizlenmesi için zehirlerden ve panzehirlerden yardım alınır.

Panzehirler özellik olarak zehirlere yapışır ve onların emilimlerini engellemeye çalışırlar. Böylelikle kandaki yayılmalarını durdurmuş olurlar. Ayrıca zehrin yapısını bozan, böylelikle onları etkisiz hale getiren panzehirler de bulunmaktadır. Genel olarak zehir panzehir ilişkisi zıt şekilde ilerlediği için zehirlerden kurtulmak için panzehirlerin yardımının alınması şarttır.

Bölgesel ve sistematik panzehirler nelerdir?

Kendi içinde iki ana gruba ayrılan panzehirler, yapısal olarak farklılık gösterirler. Vücuda girmiş olan zehrin kanda ya da ciltte olmasına göre farklılık gösterirler. Birinde amaç emilimi engellemekken diğerinde kanda bulunma oranını azaltarak zehirleri temizlemektir.

Sistematik panzehirler kan yoluyla yayılan zehirler için üretilir. Kendi içinde kimyasal, farmakolojik ve fizyolojik olarak üç ana gruba ayrılır. Yılanların ağzından alınan zehirlerle panzehir üretilmesi de sistematik panzehir sınıfında bulunur. En büyük özelliği zehirlerde bulunan halkalı bileşik yapısını bozmak ve zehri zararsız hale getirir.

Bölgesel zehirler ciltte ya da vücudun yalnızca bir bölgesinde etki gösterirler. Gıda, karbon ve amonyak zehirlenmeleri bu duruma örnek verilebilir. Ağız ve dokunma yollarıyla alınan zehrin dozuna bağlı olarak hızlıca etki göstermesi mümkündür. Bu panzehrin hedefi zehrin emilmesiyle birlikte kana karışmasını engellemektir. Fark edildiği ilk anda bölgenin temizlenmesini sağlamak panzehre ihtiyaç duyulmasını engelleyebilir.

Bozulmuş ve tarihi geçmiş yiyecekleri tüketmek, laboratuvar ortamlarında tehlikeli maddelere dokunmak bölgesel zehirlenmelere örnek olarak verilebilir. Sistematik panzehirlerse daha çok hayvan ısırıkları, böcekler, bitkiler gibi dış etkilerden kaynaklı olarak meydana gelir. Bu nedenle sistematik zehirler canlıların sağlığı için daha tehlikelidir.

Üretim aşamasında zehir panzehir ilişkisi nasıl?

Bir zehirden panzehir üretmek her zaman kolay değildir. Bazı durumlarda yapısı çok karışık olan panzehirleri serum haline getirebilmek için diğer canlılardan yardım almak gerekir. Hayvanlar üzerinde yapılan deneyler sayesinde günümüzde kullanılan zehirlerin pek çoğu panzehirlere sahiptir.

Hayvan deneylerinde öncelikle güçlü hayvanlara düşük dozda zehir verilir. Zehri alan hayvan bedeni antikor ürettiği için üretilen antikora bağlı olarak zehrin dozu arttırılır. Antikor miktarı yüksek bir seviyeye geldiğinde hayvandan kan alınarak içindeki panzehir serum haline getirilir. Böylelikle aynı zehir için herhangi bir durumda kullanılmaya hazır olan panzehirler elde edilir.

Laboratuvar ortamında suni olarak üretilebilen panzehirlerin yapısı çok karmaşık değildir. Zehirle tepkimeye girerek onu etkisiz hale getirip getirmediği sık sık kontrol edilir. Gerekli deneyler yapıldıktan sonra alerjik reaksiyon ölçmek amacıyla gönüllü olan insanlara enjekte edilir. Herhangi bir sorun oluşmazsa seri üretim haline getirilerek devamlı şekilde kullanılabilir.